مقداريه كه مكتفى به ذاتند . 3 - عالم نفوس حسيّه و ملكوت اسفل و همهء صور محسوسهء بالفعل . 4 - عالم مواد جسمانيه و صورت‌هاى سائله و زايله مستحيلهء آن‌ها . اكوار و ادوار - ادوار و اكوار اكوان متجددة الحصولات - منظور ملا صدرا از اين تعبير زمان و زمانيات و فاعل زمان و حركات است . « 1 » القاى الوحى - هر گاه نفوس از آلودگىهاى طبيعت پاك شود از رذايل اخلاقى طاهر گردد و به خداى روى آورد و به او توكل كند خداوند بر او به حسن عنايت بنگرد و بر او اقبال كلى كند و از او لوحى برگيرد و از عقل كلى قلمى برگيرد و تمام علوم را در آن لوح نقش كند و در نتيجه انسان پاك ، از حقايق آگاه مىشود . « 2 » اللَّه - نام جلاله . نام ذات واجد جميع صفات كماليه يا ذات مستجمع جميع صفات كماليه . ملا صدرا گويد مسمّاى لفظ اللَّه ، منعوت به جميع اوصاف و نعوت الهيه است . اسماى حسنى را با مظاهر و مجالى آن‌ها كه ماهيات باشند اعيان ناميده‌اند اگر نه مردم اللَّه را بدان سان كه هست عبادت نمىكنند و بلكه متصورات و معتقدات خود را عبادت مىكنند و در واقع بت‌هايى را در ذهن خود مىسازند و عبادت مىكنند در حالى كه آمده است « كلما ميّز تموه باوهامكم و عقولكم فى ادق معانيه فهو مصنوع مثلكم مردود اليكم » و تنها عارفان كامل خداى را عبادت كنند . « 3 » الم - لذت و الم از كيفيات نفسانيه‌اند و در تعريف آن دو گفته شده است كه لذت عبارت از ادراك ملايم با طبع است و الم ادراك منافر و منافى با طبع است و به عبارت ديگر الم عبارت ادراك منافر با طبع است از آن جهت كه منافر است زيرا هر امرى منافرى ممكن است از جهتى يا در زمانى ملايم باشد و لذت عبارت از ادراك ملايم با طبع است از آن جهت كه ملايم با طبع است زيرا هر امرى ملايمى ممكن است از جهتى و يا در زمانى و نزد شخصى منافر باشد . زكرياى رازى گويد الم خروج از حال طبيعى است و لذت بازگشت به حال طبيعى و يا لذت عبارت از خروج از حال غير طبيعى است و الم عبارت از خروج از حال طبيعى است . صدرا گويد و بنابر اين تعاريف لذت و الم دو امر ثابت و دائمى نيستند و تجربه نيز همين معنى را تأييد و تقويت مىكند زيرا مشاهده مىكنيم كه هر امرى در مراحل اوليه و به دو حدوث نهايت لذت را دارد و كم كم از لذت آن كاسته مىشود و همين‌طور است در طرف آلام كه امور مومله در به دو حدوث نهايت الم و رنج را دارند و لكن بعد از مدتى عادى شده و ديگر مولم نمىباشند . بعضى از چيزها و حالات براى بعضى از اشخاص در مواقع خاص مولمند و همان‌ها براى اشخاص ديگر ملذند . « 4 » صدرا گويد سبب اين وضع در باب لذت و الم اين است كه لذت و الم در اثر ادراك حاصل مىشوند و لذات حسيه به واسطهء ادراكات حسيه به وجود مىآيند و ادراك حسى خصوص لمسى

--> ( 1 ) اسفار ، ج 3 ، سفر 1 ، ص 124 . ( 2 ) مفاتيح الغيب ، ص 145 . ( 3 ) تفسير ملا صدرا ، ج 4 ، صص 49 ، 55 . ( 4 ) اسفار ، ج 1 ، سفر 2 ، ص 117 .